Do drugog svetskog rata, u ondašnjem Petrovgradu, današnjem Zrenjaninu, živela su i dva, relativno brojna naroda, kojih više, takoreći, nema. To su bili domaći Nemci i Jevreji. Njihove sudbine su i povezane i zasebno tragične. Svaka na svoj način.

Kakvi su bili bečkerečko-petrovgradski Jevreji?
   Prvi podaci o njima potiču iz 18 veka. Potpadali su pod Aracki nadrabinat, kasnije Temišvarski. Prve doseljene porodice su Frajnd, Julijus i Gutman. U 19 veku ojačali su i brojčano i materijalno. Osnivaju sopstvenu versku opštinu-rabinat, školu, podižu bogomolju - sinagogu l852. godine, imaju zasebno groblje na Ečanskom putu. Po popisu stanovništva iz l900. godine, Bečkerek ima 1335 duša "izraelitske" vere. Taj broj će se ustaliti do početka II svetskog rata.

Preduzimljivi, dobro organizovani, sa smislom za društveni život i unutar sopstvene zajednice i prema društvenom okruženju, brzo su materijalno i kulturno napredovali. Godine 1895. izgradili su velelepnu sinagogu, jednodušno najlepšu graÄ‘evinu tadašnjeg Bečkereka.

ÄŒime su se oni bavili?
Najzastupljenije zanimanje bilo je trgovačko, zatim su se bavili, današnjim jezikom kazano, davanjem intelektualnih usluga. Po popisu zanimanja iz 1937. godine, u Petrovgradu je bilo 107 trgovaca Jevreja, 106 iz grupacije Srba, Hrvata i Slovenaca, kako su ih onda administrativno skupno vodili, 89 Nemaca, 51 MaÄ‘ar. Te godine, od ukupno 52 lekara, 16 su bili Jevreji, 11 Nemci, 2 MaÄ‘ari, a grupacija SHS 23. Bilo je i 8 advokata Jevreja, a od 26 industrijalaca, 9 su bili Jevreji.

Kakva je bila njihova uloga u Bečkereku?
Osim predanosti radu i sticanju, Jevreji su bili podsticajni i za druge narode po nizu vrsnih osobina. Prvo je to bio smisao za društveni i humanitarni rad, okrenutost nauci, iskrena religioznost. Širili su dragoceni, kosmopolitski duh, i po prirodi svojih zanimanja bili upućeni prema svim, ovde prisutnim, narodima.

Fašizam je stigao i u Bečkerek. Prva žrtva nemačke okupacije grada bio je Jevrejin Viktor Elek, vlasnik fabrike šećera. Vrlo brzo zatim, obeleženi Davidovom zutom zvezdom na rukavima, u šestoredovima, skoro svi su sprovedeni glavnom ulicom do Begeja. Ukrcali su ih u mračne utrobe teretnih šlepova i više ih niko nikada nije video.

Njihovo staro groblje, na kome se niko nije decenijama sahranjivao, koje iz užasnih razloga niko nije ni posećivao, u celosti je izmešteno na drugu lokaciju. To je bilo potrebno zbog ekspanzije jednog uspešnog preduzeća kojem je bilo potrebno to zemljište. Na mesnom Evangelističkom groblju izdvojen je deo za novo jevrejsko groblje. Ekshumirani ostaci sahranjeni su u kolektivnu grobnicu, igrom sudbine slično kao i njihovi potomci na nekom dalekom stratištu.

Spomenici su postavljeni u četvorougao, tako da se svi međusobno mogu da posmatraju. U sredini je crna granitna Davidova zvezda, okrenuta velikom, žutom suncu.
I senke ovih nekadašnjih žitelja dragocene su za istoriju ovoga grada.